Sa stranica lista ”Gajret” – Hamid Dizdar ”Izvor sevdalinke”

Narodna pjesma je izraz kolektiva, izraz narodne duše koga nazivamo umjetnost. Ta umjetnost je, međutim, osobena i sirova, nije nakalemljena. Ona pretstavlja osjećanja mase i, istodobno, osjećanja svakog čovjeka, malog i neznatnog, koji je svoje bolove i radosti, svoje želje i tajne, stopio u zajednički poklik iz koga se rodila melodija.

Danas kod nas postoji nekoliko lokalnih narodnih izraza koji se bitno razlikuju između sebe, iako u sebi sadržavaju istovjetan seljački, narodni estetski izraz. Oni se dijele po pokrajinama. Poniknula u narodu, narodna pjesma je živila u njegovu predanju i tradiciji, srasla sa njegovim instinktom i vršila snažan uticaj na našu današnju kulturu. Sevdalinka je lirski izraz narodne duše koji je ovdje, u Bosni, naročito došao do punog izživljavanja usljed izvjesnih vanjskih uticaja. Ovi vanjski uticaji, sadržani u društvenom folklornom i vjerskom životu, djelovali su i na njene čisto muzičke elemente.

Još su stari južni Slaveni pokazivali velike muzičke sposobnosti. To je prvi uočio vizantinski car Mavrikije. On je na svom ratnom pohodu u Trakiju zarobio tri Slaena koji su, mjesto ratnog oružja i ratne vještine, lijepo svirali i pjevali na svojim gitarama. U IX vijeku bili su širom cijele Njemačke poznati i cijenjeni slovenački igrači koji su izvodili najljepše plesove i igre. Stara slovenska igra k o l o bila je poznata i kroz cijeli Srednji Vijek, a Nikifor Gregoras je 1328 godine gledao i slušao ove igre u Srbiji. Poljski kralj Vladislav Jagel držao je 1415 godine srpske guslare na svom dvoru, a papa Aleksandar III bio je neobično oduševljen našom muzikom kad se navratio u Zadar na svom putu u Mletke. U Zadru su Hrvati priredili u njegovu čast vesele narodne zabave, kojima je Papa bio razdragan kao dječak. U Dalmaciji, specijalno u Dubrovniku, ove vesele igre, koje strani pisci nazivaju ”đavolske pjesme”, protiv kojih su protestovali crkveni sabori, održavale su se na pijacama i po crkvenim portama.

Po svoj prilici su se ove narodne igre i pjesme održale u našim krajevima još od paganskih obreda. Kroz našu istoriju imale su vidnu ulogu u razvitku našeg kulturnog, nacionalnog i političkog života. Stvarali su ih i prenosili trubaduri, guslari, skitnice, kosci i zaljubljenici. U najraznovrsnijim formama, sa instrumentalnom pratnjom ili samostalno, održale su se one sve do danas. Narodna pjesma je izbijala direktno iz naroda, iz života: rađala se u izobilju i sreći, zadovoljstvu i veselju, u ratu, krvi i nevolji, haranju kuge i drugim manifestacijama dnevnosti. Tako je dobivala i svoj sadržaj i ritam, nekad bolan i prebolan, nekad raspojasan i razuzdan, šaljiv i živ, pun manguparija i doskočica ili pritajene tuge za nečim nedokučnim i dalekim. Nije onda čudo što je narodna pjesma postala ogledalo narodne psihe, sinteza snage i stremljenja, odjek događaja i kulturnih nastojanja naroda.

*

Baš u najnovije vrijeme, narodna muzika je, sa svojim eminentnim folklornim i umjetničkim elementima, došla do punog izraza i snage. Kod raznih naroda pojavio se velik broj onih koji su stekli puno priznanje i popularnost upravo zbog toga što su u svoje muzičko stvaranje unosili elemente nacionalne muzike. Tako su došli na glas kompozitori poznati u cijelom svijetu kao što su Haydn, Smetana, Janaček, Musogorski, Betoven, Bah, Dvorak. Pod uticajem njemačkih klasika, čeških romantičara i modernih ruskih kompozitora, počeli su kod nas u narodnoj pjesmi tražiti izvore Jenko, Krstić, Marinković, Ipavec, Mokranjac, Maćejovski i Hajnrih, a u najnovije vrijeme Gotovac, Мес i Demetar. Simpatična je u tom pogledu akcija ”Akademskog pevskog zbora” u Ljubljani i nekolicine mladih muzičara oko ovog društva, naročito Marolta, Tomca i dr.

Položaj sevdalinke u našoj narodnoj poeziji ima zasebno mjesto. Sevdalinka je, pretežno, ženska pjesma. Stvarale su je naše žene i djevojke, zatvorene medu četiri zida, u čežnji, boli i radosti. One su, većinom, po muslimanskim patrijarhalnim domovima, zatvorene vjerskim propisima i običajima, iza rešetaka, u halvatima i čardacima i mirisnim avlijama, proživljavale časove samoće. Pjevale su pjesme okivajući ih riječima adekvatnim motivima radosti, smrti i erotike. Vezle su na svojim derđefima najfantastičnije šare i cvjetove prenoseći na njih svoju dušu i goruće čežnje ranjena srca. Lirska nota vibrira često u istančanoj nijansi da se, ponekad, izlije u ekspresivan izraz koji zahvata i krv i srž osjećaja. Izmiješana je u njoj slovenska bolećivost i melanholija su dahom bogumilske Bosne i mračnim neshvatljivim tajnama Azije.

*

Sevdalinka skriva u sebi unutarnje porive koji tinjaju u nama da načas, kao plamen, razbukte fatalno i snažno zapretane strasti u krvi, u ploti. Ova sevdalinka, čija je snaga u tekstu koji, mjestimično, liči na suptilnu japansku poeziju, i u melodiji koja uzbuđuje i zanosi, ”upropastila je hiljade egzistencija i života” sagorijevajući u njima, uz saz i rakiju, sve ovozemaljsko i unutrašnje. Ta melodija, opojna kao rakija, prenosi ih u čaroban svijet derta i sevdaha, boli i omame i stvara u njima čudna raspoloženja.

Sevdalinka, osim toga, svoj korjen traži u životu tražeći njegove najpotresnije i najdramskije momente. Ljubavni osjećaji su najbolniji, kipte u čulnoj prenađraženosti. Sevdalinka je, kako kaže jedan naš pjesnik, stvorena iz srca, pa i danas govori kroz srce onih koji je slušaju. Ponikla je, dakle, na našoj narodnoj melodiji koju je obogatila istočnjačkim kulturnim varijantama i učinila je složenijom. Ovakva kakva je, mogla je da se rodi samo pod povoljnim ekonomskim uslovima, na begovskim odžacima i čardaklijama, koji su njenim stvaraocima omogućili bogato izživljavanje. Ona pjeva o starom zemanu i sreći, o ljubavnim zanosima i bolima, o čežnjama i nedoslutnim uživanjima. Zato zaluduje i osvaja, zato se rado sluša, a kad se sluša onda se uzdiše, razbija, uživa, potcikuje i plače. Ljepota sevdalinke doživljuje se na razne načine, prema temperamentu i raspoloženju.

Posljednjih godina bosanska sevdalinka postala je opšta svojina, jer postepeno osvaja sve krajeve naše zemlje. Trebalo bi, jedino, da se neko stručno lice pozabavi njenim čisto muzičkim studijem i da obradi još neobdjelano gradivo koje leži na dohvatu i čeka. Samo tako bi mogla da posluži višim ciljevima i da svojim dubokim lirskim štimungom, svojom muzičkom vrijednošću, doprinese stvaranju viših vrijednosti naše opšte jugoslovenske kulture. U protivnom slučaju služiće sevdalinka, kao i dosad, prvenstveno, buđenju niskih čovjekovih strasti, najviše alkoholizma, najvećeg neprijatelja našega naroda. A uživanjem alkohola, čovjek i nehotice pada pod uticaj mnogih drugih socijalnih zala i opačina, a to nije cilj naše lirske pjesme. Sevdalinka treba da oplemenjuje i ojačava. a ne da ništi i ubija. Kad to spoznaju široke narodne mase, onda će njena snaga biti još veća, njen muzički i kulturni uticaj još jači.

________________________________________

Izvor: ”Gajret”, br. 14, 1938., str. 247.