Dan kada je svijet saznao za koncentracioni logor Trnopolje: zločini u Prijedoru 1992. godine
Priredio: mr. Alen Zečević
DAN KADA JE SVIJET SAZNAO ZA KONCENTRACIONI LOGOR TRNOPOLJE:
ZLOČINI U PRIJEDORU 1992. GODINE
Rat u Bosni i Hercegovini, započet u proljeće 1992. godine nakon međunarodnog priznanja države i oružane agresije koju su podržavali vojni i politički krugovi iz Beograda, obilježen je sistematskim nasiljem najrazličitijih oblika vršenim nad civilnim stanovništvom. Među općinama koje su pretrpjele najteže posljedice bio je Prijedor gdje je, s ciljem uspostavljanja vlasti na etnički čistom (od nesrpskog stanovništva) i homogenom prostoru, tokom proljeća i ljeta 1992. počeo da se provodi organizirani progon bošnjačkog i hrvatskog stanovništva.
U presudama Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju utvrđeno je da su političke, vojne i policijske strukture bosanskih Srba, istovremeno podstrekivane režimom iz Srbije, provele široko rasprostranjen i sistematski planiran napad usmjeren protiv nesrpskog civilnog stanovništva, pri čemu su logori Omarska, Keraterm i Trnopolje predstavljali ključne instrumente realizacije te politike.
Nakon nasilnog preuzimanja vlasti u Prijedoru 30. aprila 1992. godine, započela je institucionalna marginalizacija i represija nad Bošnjacima i Hrvatima. Smjene zaposlenih u javnim ustanovama, razoružavanje nesrpskog stanovništva, ograničavanje slobode kretanja i medijska propaganda predstavljali su uvod u oružane napade na naselja sa većinskim bošnjačkim i hrvatskim stanovništvom. Ovakvi postupci nisu predstavljali izolirane ratne incidente, nego dio koordinirane politike usmjerene na trajnu promjenu etničke strukture stanovništva općine.
U takvom kontekstu uspostavljen je i logor Trnopolje. Iako su ga tadašnje vlasti predstavljale kao sabirni ili tranzitni centar za civile, sudskim procesom utvrđene činjenice pokazuju da je riječ o mjestu protivpravnog zatočenja i zlostavljanja hiljada Bošnjaka i Hrvata. Za razliku od Omarske i Keraterma, gdje su dominantno bili zarobljeni muškarci, kroz Trnopolje su prolazile čitave porodice, uključujući žene, djecu i starije osobe.
Međunarodna javnost za postojanje logora Trnopolje saznala je 5. augusta 1992. godine. Novinari britanskog Independent Television News (ITN) i lista The Guardian obišli su Omarsku i Trnopolje, pri čemu su televizijski snimci i fotografije izgladnjelih zatočenika izazvali konsternaciju i snažnu međunarodnu reakciju. U tom smislu posebno je odjeknula fotografija Fikreta Alića, koja je postala jedan od najprepoznatljivijih simbola stradanja civila u Bosni i Hercegovini. Objavljivanje ovih materijala značajno je doprinijelo međunarodnom pritisku na vlasti Republike Srpske, što je ubrzalo zatvaranje pojedinih logora, ali nije označilo i prestanak progona nesrpskog stanovništva.
Uslovi u logoru Trnopolje, koji je formiran 26. maja 1992. godine, predstavljali su teško kršenje međunarodnog humanitarnog prava. Kroz Trnopolje su prolazile čitave porodice, uključujući žene, djecu i starije osobe, a procjenjuje se da je u jednom trenutku u njemu bilo zarobljeno između 5.000 i 6.000. ljudi. Civili su bili izloženi kontinuiranom nedostatku hrane, vode, lijekova i odgovarajućeg smještaja, dok su fizičko zlostavljanje, psihička tortura i ponižavanje bili svakodnevna pojava. Zločini počinjeni u Trnopolju ne mogu se posmatrati odvojeno od ukupnih događaja u Prijedoru tokom 1992. godine. Istovremeno su sistematski uništavani islamski i katolički vjerski objekti, kulturna baština i privatna imovina nesrpskog stanovništva. Kasnije otkrivene masovne grobnice, među kojima se posebno izdvaja Tomašica kao najveća masovna grobnica pronađena u Bosni i Hercegovini nakon rata, dodatno su potvrdile razmjere počinjenih zločina i nastojanja njihovog prikrivanja.
Analiza sudski utvrđenih činjenica ukazuje da je cilj uspostavljenog sistema bio mnogo širi od vojnog neutraliziranja protivnika. Kombinacija masovnih ubistava, protivpravnog zatočenja, mučenja, seksualnog nasilja, prisilnih deportacija, uništavanja kulturne i vjerske baštine te oduzimanja imovine predstavlja obrasce djelovanja karakteristične za politiku etničkog čišćenja. U slučaju Prijedora takva politika bila je usmjerena prema stvaranju etnički homogenog prostora uklanjanjem bošnjačkog i hrvatskog stanovništva iz političkog, društvenog i demografskog života općine.
Saznanje međunarodne javnosti o postojanju logora Trnopolje 5. augusta 1992. godine predstavlja jednu od ključnih prekretnica u dokumentiranju ratnih zločina počinjenih u Bosni i Hercegovini. Fotografije i videozapisi nastali toga dana nisu otkrili samo izolirani logor, nego postojanje organiziranog sistema progona i politike koja je podrazumijevala protivpravna zarobljavanja, masovne zločine, oblike dehumanizacije i prisilno uklanjanje nesrpskog stanovništva s područja Prijedora. Upravo zbog toga Trnopolje danas zauzima važno mjesto u historiografiji rata i agresije na Bosnu i Hercegovinu, kao simbol institucionaliziranog nasilja koje je predstavljalo sastavni dio politike etničkog čišćenja provedene nad Bošnjacima i Hrvatima tokom 1992. godine. U kontekstu agresije 1992. – 1995. godine zločini počinjeni nad Bošnjacima u Prijedoru, uzimajući u obzir postojanje namjere i načine instrumentalizacije, već su predstavljali početak genocida koji će na širem teritoriju današnje teritorije entiteta Republika Srpska jula 1995. godine kulminirati masovnim zločinima i genocidom nad Bošnjacima u Srebrenici.
______________________________________
Izvor fotografije: Foto: Getty Images/AFP/A. Durand (https://www.dw.com/hr/prijedor-zajedni%C4%8Dka-borba-za-univerzalnu-pravdu/a-44967330)
