Godišnjica prvog pisanog spomena Visokog (1355): historijski značaj i naslijeđe

Priredio: mr. Alen Zečević

GODIŠNJICA PRVOG PISANOG SPOMENA VISOKOG (1355):

HISTORIJSKI ZNAČAJ I NASLIJEĐE

Jubileji prvih pisanih spomena srednjovjekovnih gradova predstavljaju priliku za ponovno sagledavanje njihove historijske uloge u svjetlu pisanih izvora, arheoloških istraživanja i savremenih historiografskih spoznaja. U tom kontekstu, godišnjica prvog sačuvanog spomena srednjovjekovnog grada Visoki iz 1355. godine ima posebno mjesto, budući da označava najstariju poznatu pisanu potvrdu jednog od najznačajnijih centara srednjovjekovne bosanske države.

Prvi sačuvani pisani spomen srednjovjekovnog grada Visoki, zabilježen 1. septembra 1355. godine u povelji bana Tvrtka I Kotromanića formulacijom in castro nostro Visoka vocatum, predstavlja jedan od najvažnijih datuma u historiji Visokog i srednjovjekovne bosanske države. Ovaj dokument ne označava vrijeme nastanka grada, nego prvi do danas sačuvani pisani dokaz o njegovom postojanju. Istovremeno, činjenica da se Visoki u ispravi spominje kao već izgrađena i funkcionalna utvrda jasno pokazuje da je grad nastao ranije, najvjerovatnije u prvoj polovini XIV stoljeća, a moguće i krajem XIII stoljeća. Takvo mišljenje zastupa većina istraživača srednjovjekovne Bosne, među kojima posebno mjesto zauzimaju radovi Pave Anđelića, koji je svojim arheološkim i historijskim istraživanjima dao najznačajniji doprinos poznavanju srednjovjekovnog Visokog.

Visoki nije bio samo utvrđeni grad na vrhu brda Visočice. Njegov značaj proizlazio je iz položaja u srcu najstarije bosanske države, na prostoru koji historiografija prepoznaje kao jezgro srednjovjekovne Bosne. Upravo se na relativno malom prostoru Visočke doline razvila izuzetna koncentracija političkih, upravnih, privrednih i vjerskih središta. Pored grada Visoki nalazili su se Podvisoki kao razvijeno trgovačko podgrađe, Mile kao mjesto održavanja državnih sabora i kasnijih krunidbi bosanskih kraljeva, Moštre sa kraljevskim dvorom i kućom krstjana te Biskupići sa značajnim sakralnim objektima koji svjedoče o ranijim fazama razvoja bosanske države. Takva prostorna povezanost različitih institucija nema gotovo nijedan analogan primjer na prostoru srednjovjekovne Bosne i potvrđuje da je Visočka dolina predstavljala jedno od ključnih državnih središta u razdoblju uspona dinastije Kotromanića.

Položaj samog grada nije bio slučajan. Izgrađen na dominantnom vrhu Visočice, Visoki je omogućavao kontrolu komunikacijskih pravaca koji su povezivali unutrašnjost Bosne sa njenim sjevernim i zapadnim područjima. Osim izrazite odbrambene funkcije, grad je imao i administrativni značaj. U pisanim izvorima spominje se kao sjedište velikog kneza bosanskog, jednog od najviših državnih dostojanstvenika, dok su bosanski vladari u njemu ili njegovoj neposrednoj okolini povremeno boravili i izdavali povelje. Stoga Visoki treba posmatrati kao sastavni dio složenog sistema kraljevskih gradova koji su činili okosnicu političke organizacije Bosanske banovine, a kasnije i Kraljevine Bosne.

Posebnu vrijednost Visokog predstavlja njegova povezanost sa razvojem urbanog života u srednjovjekovnoj Bosni. U podnožju tvrđave razvilo se naselje Podvisoki, koje se već u XIV stoljeću afirmiralo kao jedno od najznačajnijih trgovačkih središta bosanske države. Zahvaljujući intenzivnim vezama sa Dubrovnikom, u Podvisokom su djelovali brojni dubrovački trgovci, razvijali su se zanati, promet robe i novca, a naselje je postepeno dobilo obilježja urbane sredine. Upravo zbog toga pojedini autori Podvisoki smatraju jednim od najstarijih i najbolje dokumentovanih primjera srednjovjekovne varoši na prostoru Bosne. Razvoj trgovine neposredno je uticao i na značaj utvrđenog grada, koji je pružao sigurnost stanovništvu i štitio privredne tokove od presudnog značaja za bosanske vladare.

Arheološka istraživanja provedena tokom druge polovine XX stoljeća omogućila su znatno potpunije razumijevanje izgleda i funkcije grada. Iako su ostaci fortifikacije danas skromni, pronađeni arhitektonski elementi, fragmenti keramike, stakla, metalnih predmeta i novca potvrđuju kontinuirano korištenje lokaliteta tokom razvijenog i kasnog srednjeg vijeka. Posebno su značajni nalazi dekorativnih kamenih elemenata sa gotičkim obilježjima i natpisima na bosančici, koji svjedoče o razvijenoj graditeljskoj tradiciji i kulturnim uticajima prisutnim na bosanskom dvoru. Ovi nalazi predstavljaju vrijedan izvor za proučavanje političke, društvene i umjetničke historije srednjovjekovne Bosne.

Prvi pisani spomen iz 1355. godine treba stoga posmatrati u širem historijskom kontekstu. On ne obilježava rođenje grada, nego trenutak kada Visoki ulazi u korpus sačuvanih pisanih izvora. Njegova stvarna historija započela je ranije, a razvoj grada bio je neraskidivo povezan sa procesom oblikovanja bosanske državnosti. Zbog toga Visoki nije značajan samo kao lokalitet od regionalnog značaja, nego kao jedno od mjesta na kojem se mogu pratiti politički, privredni i kulturni procesi koji su obilježili razvoj srednjovjekovne Bosne.

_______________________________

Izvor fotografije: zavicajnimuzej.com